بررسی تغییرات مبحث نهم مقررات ملی ساختمان (ویرایش92)

چکیده :

آیین‌نامه‌های طراحی بر اساس نتایج آخرین اطلاعات حاصل از روشهای تحلیلی و آزمایشگاهی و شرایط اجرایی که قابل استفاده توسط مهندسین باشد، ارائه می‌شود. یکی از این آیین‌نامه‌ها، آیین‌نامه‌ی طراحی ساختمان‌های بتن آرمه می‌باشد. آیین‌نامه‌ی بتن آمریکا (ACI) هر سه سال بروز شده و بعضی از ضرایب و یا حتی روش تحلیل و طراحی آن تغییر می‌کند.

در ایران نیز یکی از مباحثی که دستخوش این تغییرات شده، مبحث نهم مقررات ملی ساختمان، مربوط به طرح و اجرای ساختمان‌های بتن آرمه می‌باشد. این مبحث که تلفیقی از آیین‌نامه‌های آمریکا و کانادا بوده، در ویرایش جدید، از آیین‌نامه‌ی کانادا فاصله گرفته و بیشتر به آیین‌نامه‌ی بتن آمریکا نزدیک شده است. هدف از این نوشته بیان تفاوت‌های ویرایش جدید مبحث نهم با ویرایش قبلی می‌باشد.

بررسی فصل به فصل تغییرات مبحث نهم مقررات ملی ساختمان نسبت به ویرایش قبلی، به مهندسین محاسب، ناظر و مجری کمک می‌کند تا با موارد تغییر یافته بهتر آشنا شده و این تغییرات را بصورت دسته بندی شده در این مقاله بررسی و رعایت نمایند. بدیهی است آگاهی از تغییرات اعمال شده در مبحث نهم مقررات ملی ساختمان (ویرایش92) برای هر مهندس ایرانی متعهد، ضروری و لازم الاجرا است.

در یک نگاه کلی می‌توان گفت که در اين ويرايش نسبت به چاپ قبلي تغییرات زير انجام شده است:

1- ویرایش جدید مشتمل بر دو بخش، که بخش اول با عنوان "مفاهیم کلی و مشخصات مصالح" در دوازده فصل و بخش دوم با عنوان "اصول تحلیل و طراحی" نیز در دوازده فصل منظور شده است.

2- اصلاح برخي اشكالات و رفع ابهامات موجود در فصول مختلف.

3- در بخش اول با اصلاح برخي فصول قبلي، چهار فصل جديد با عناوين "پايايي(دوام) بتن و ميلگردهاي فولادي"،" اجراي بتندر شرايط غيرمتعارف"، "بتن‌هاي ويژه" و" ارزيابي و كنترل کیفيت و بازرسي بتن و مصالح مصرفي" تدوين و ارائه گرديده است.

4- در بخش دوم كه در قالب دوازده فصل ارائه شده، ضمن ارائه‌ی روشها و مباني طراحي، به دليل افزودن موضوع بتن‌های توانمند، اصلاحاتي در فصول مختلف صورت گرفته ؛ به طوري كه روشهای ارائه شده براي بتن‌هاي معموليو توانمند قابل استفاده باشد.

5- با توجه به اهميت و توسعه‌ی استفاده از بتن پيش تنيده در پروژه‌هاي مختلف ساختماني از جمله صفحات پوشش، آخرين فصل بخش دوم به معرفي محدوديت‌هاي طراحي و اجرايي اعضاي بتن پيش تنيده پرداخته است.

در ادامه، به تغییرات بوجود آمده در ویرایش جدید (1392) بصورت فصل به فصل پرداخته می‌شود.

مقدمه :

       وجود آیین‌نامه‌هاو مقررات ملی در هر کشوری از الزامات جامعه مهندسی آن کشور محسوب می‌شود. بطوریکه این آیین‌نامه‌ها هر چند سال یکبار بر اساس آخرین نتایج ناشی از روش‌های تحلیلی و آزمایشگاهی و همچنین شرایط حاکم بر امور اجرایی بروز رسانی می‌گردند. در کشور ما نیز با توجه به توسعه مداوم طرح‌های عمرانی و همچنین حجم بسیار زیادی از سرمایه‌های دولتی و شخصی که هر ساله در کشورمان صرف امور عمرانی و ساختمانی می‌گردد، تدوین و بروزرسانی آیین‌نامه و مقررات ملی ساختمان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. از این رو در خرداد سال 92 شاهد ارائه پیش نویس مبحث نهم مقررات ملی ساختمان بودیم و پس از نظرسنجی از مهندسین و اساتید صاحب نظر کشور، در زمستان 92 نسخه بروز شده مبحث نهم مقررات ملی ساختمان رسماً به جامعه مهندسی عمران و ساختمان کشور ابلاغ شد.

از آنجایی‌که آگاهی از مقررات ملی و آیین نامه‌های موجود در کشور و همچنین رعایت ضوابط و بندهای آنها برای هر مهندس و تکنسینی لازم و ضروری است، بر آن شدیم تا نسخه به روز شده مبحث نهم (طرح و اجرای ساختمان های بتن آرمه) را فصل به فصل بررسی نموده تا مهندسین سازه‌های بتنی و تمامی دست اندرکاران صنعت بتن از این تغییرات آگاهی یافته و بتوانند طرح ها و اجراهای خود را منطبق بر ضوابط و بندهای موجود در نسخه بروز شده، اعمال کنند. به امید روزی که هیچ یک از بندها و و ضوابط مباحث مقررات ملی ساختمان زیر پا گذاشته نشود و تمام مهندسین و دست اندرکاران عمرانی کشور با الگو قرار دادن این مباحث، در راستای هرچه بهتر شدن صنعت ساخت و ساز در کشور گام بردارند.

فصل 9– 1) کلیات:

       از آنجایی‌که در این فصل به کلیات پرداخته شده، بدیهی است که تغییرات عمده‌ای اعمال نشده باشد. اضافه شدن عدد 30 MPa به عنوان حداقل مقاومت مشخصه‌ی بتن پیش تنیده و اضافه شدن بندی راجع به مواردی که ضوابط این مبحث دارای ابهام و سکوت است، از تغییرات فصل اول می‌باشند.

فصل 9-2) شرایط کلی ارائه و تائید مدارک فنی و مستندسازی:

       در این فصل به جز یک مورد، شاهد تغییراتی نبوده و مطالب به مانند ویرایش قبلی تکرار شده‌اند. تنها تغییر مربوط به حذف جزئیات مرحله‌ی بررسی و پذیرش روش‌های خاص طراحی یا اجرا می‌باشد.

فصل 9-3) مصالح و اجزای بتن:

       همانطور که از نام این فصل پیدا است، این فصل به معرفی مصالح و اجزای بتن (انواع سیمان، سنگدانه‌ها، آب و مواد افزودنی) می‌پردازد. فصل سوم ویرایش قدیم مبحث نهم، تحت عنوان "مصالح بتن" نیز به همین مقوله می‌پرداخت. ولی تفاوت در این است که این فصل در ویرایش جدید، به دو فصل سوم و دهم تقسیم شده است. 

اضافه شدن فرمولهای شیمیایی سیمان پرتلند و انتقال "جداول مشخصات شیمیایی، فیزیکی و مکانیکی انواع مختلف سیمان‌های پرتلند"، "تواتر نمونه برداری از سیمان‌های پرتلند"، "ضوابط پذیرش سیمان‌های پرتلند"، "ضوابط دانه بندی شن و ماسه‌ی مصرفی در بتن"، "حداکثر مواد زیان آور در ماسه و شن"، "حداکثر میزان مجاز دانه‌های پولکی و سوزنی در شن"، "ضوابط مربوط به پذیرش سنگدانه‌ی سبک"، "تواتر نمونه‌برداری از سنگدانه"، "انواع آب مصرفی در بتن"، "تواتر نمونه‌برداری آب"، "ضوابط پذیرش آب غیرآشامیدنی"، "آزمون‌های الزامی برای مواد افزودنی" و "ضوابط بسته‌بندی و عرضه و انبارکردن آن" به فصل دهم از تغییرات اعمال شده می‌با‌شد.

فصل 9-4) میلگردهای مصرفی:

       عنوان این فصل از میلگردهای فولادی در ویرایش قبلی، به میلگردهای مصرفی در ویرایش جدید، تغییر یافته است که به دلیل اضافه شدن ضوابط مربوط به میلگردهای کامپوزیتی علاوه بر میلگردهای فولادی می‌باشد.

در این فصل فقط میلگردهای فولادی مصرفی در بتن معرفی شده و تمام جداول مربوط به "استانداردهای مشخصات و آزمون‌های میلگردهای فولادی"، "مشخصات مکانیکی میلگردهای فولادی" و "تواتر نمونه برداری میلگردهای فولادی" همگی به فصل دهم در ویرایش جدید منتقل شده‌اند. به عبارتی دیگر، کلیه ضوابط پذیرش و مشخصات میلگردها در فصل دهم ویرایش جدید بیان شده است.

با توجه به رشد روز افزون استفاده از میلگردهای کامپوزیتی خصوصاً برای تقویت و مقاوم سازی ساختمان‌ها، لزوم ورود ضوابط مربوط به این نوع میلگردها به مبحث نهم بیش از پیش احساس می‌شد. تعاریف، مشخصات و جداول مربوط به میلگردهای کامپوزیتی (مانند جداول چگالی، ضریب انبساط حرارتی و مشخصات مکانیکی)، همگی به صورت یکجا در همین فصل آورده شده است.

فصل 9-5) مقاومت بتن:

       در این فصل توضیحات مربوط به کیفیت بتن از نظر مقاومت، بطور مجزا بررسی شده است. این فصل در ویرایش جدید، بخشی از فصل ششم در ویرایش قدیم با عنوان "کیفیت بتن" می‌باشد. قابل ذکر است که فصل پنجم ویرایش قدیم، تحت عنوان "استانداردهای مشخصات و آزمایش‌ها" در ویرایش جدید حذف شده است. در این فصل رده‌بندی بتن‌ها از C6 تا C120 معرفی شده که در ویرایش قبلی از C6 تا C50  بوده است و این به دلیل ورود ضوابط بتن‌های توانمند به این مبحث می‌باشد. همچنین بحث "انحراف استاندارد" از فصل ششم ویرایش قدیم، با یکسری تغییرات به این فصل انتقال داده شده که نسبت به ویرایش قدیم کامل‌تر و جامع‌تر می‌باشد. در این فصل رابطه‌ای برای محاسبه‌ی انحراف استاندارد بر اساس نتایج آماری پروژه‌های قبلی ارائه شده که این مطلب در ویرایش قبلی وجود نداشت. همچنین چنانچه اطلاعات آماری در دسترس نباشد، انحراف استاندارد بر اساس رتبه‌بندی کارگاه‌ها ارائه شده که این موضوع جدیدی است. 

فصل 9-6) پایایی (دوام) بتن و میلگردهای فولادی:

       این فصل از فصل ششم ویرایش قبلی جدا شده و بصورت مستقل در ویرایش جدید ارائه شده است. 

از جمله تغییرات این فصل می‌توان به تغییرات جداول 9-6-1 و 9-6-2 اشاره کرد.

در این فصل تفاوت‌هایی در دسته‌بندی شرایط محیطی نسبت به ویرایش قبلی بوجود آمده است؛ بدین ترتیب که دسته‌بندی شرایط محیطی مختلف، بر اساس اینکه سازه‌ی بتن مسلح در معرض یون‌های کلرید یا در معرض یخ زدن و آب شدن و یا اینکه در محیط‌های سولفاتی باشد، متفاوت می‌باشد که در ویرایش قبلی بطور کلی دسته‌بندی شده بود. برای مثال اگر یک سازه بتن مسلح در معرض یون‌های کلرید باشد، شرایط محیطی بصورت 5 دسته‌ی A، B، C، D و E تقسیم‌بندی شده و داریم :

دستهA ) شرایط محیطی متوسط

دستهB ) شرایط محیطی شدید (برای سازه‌های رو زمینی)

دسته C) شرایط محیطی شدید (برای سازه‌های در تماس با خاک - زیرزمینی)

دستهD ) شرایط محیطی خیلی شدید

دسته E) شرایط محیطی فوق العاده شدید

به غیر از تغییرات گفته شده در این فصل، بخش جدیدی تحت عنوان "تخمین عمر مفید ساختمان‌های بتن مسلح" بیان شده که این بخش جهت پیش‌بینی و برآورد عمر مفید ساختمان‌های بتن مسلح در محیط‌های خورنده که یون کلرید عامل اصلی خرابی آنها می‌باشد و همچنین در ساختمان‌های بتن مسلحی که خوردگی آرماتور آنها ناشی از نفوذ گاز کربنیک و پدیده‌ی کربناسیون صورت می‌گیرد، کاربرد خواهد داشت. به عبارتی در این بخش می‌توان طراحی ساختمان بتنی را 

1) بر اساس دوام در مقابل نفوذ یون کلرید

2) بر اساس دوام در برابر خوردگی ناشی از کربناسیون

انجام داد و همچنین عمر مفید ساختمان (پارامتر T) را با توجه به روابط موجود در این بخش، بدست آورد.

یکی دیگر از تغییرات این فصل، اضافه شدن آزمایش نفوذپذیری به منظور اعمال پارامترهای دوام در طراحی بوده که در ویرایش قبلی صحبتی از آن نشده بود (جدول 9-6-3). 

جدول مربوط به حداقل ضخامت پوشش بتن روی میلگردها در این ویرایش فقط مربوط به تقسیم بندی شرایط محیطی برای سازه بتن مسلح در معرض یون‌های کلرید می‌باشد (جدول 9-6-6).

فصل 9-7) اجرای بتن :

       مطالب این فصل بر قسمت اول فصل هفتم ویرایش قبلی منطبق است. بحث‌های مربوط به بتن‌ریزی در شرایط ویژه که در ویرایش قبلی در فصل هفتم قرار داشت، در ویرایش جدید به فصل هشتم منتقل شده است.

در این فصل به سرعت مخلوط‌کن و سرعت دوران دیگ کامیون‌های مخلوط‌کن برای طرح اختلاط بتن اشاره شده که در ویرایش قبلی ذکر نشده بود. 

همچنین در مورد اختلاط و ساخت بتن با دست، تغییرات زیر در ویرایش جدید حاصل شده است:

- به کارگیری اصطلاح بتن غیر سازه‌ای در ویرایش جدید به جای بتن‌های پایین‌تر از رده C16

- اجازه دستگاه نظارت برداشته شده است.

- بتن سازه‌ای از بتن غیر سازه‌ای تفکیک شده است.

- محدودیتی برای رده‌ی بتن تعیین نشده است.

همچنین در این فصل بندهایی جدید در مورد نحوه‌ی تراکم بتن تازه اضافه شده است.

در فصل هفتم ویرایش جدید، بحث "پرداخت بتن" بسیار کامل‌تر و جامع‌تر از ویراش قدیم بیان شده است؛ بطوریکه مراحل پرداخت سطح، جنس ابزار، زمان توقف عملیات پرداخت و تصمیم‌گیری در خصوص مراحل پرداخت در این بخش بصورت جامع تشریح شده است. 

بحث دیگری که در این فصل دستخوش تغییرات شده، بحث "عمل آوری" است. در ویرایش جدید مبحث نهم "عمل آوری بتن" بسیار کامل‌تر از ویرایش قبلی تشریح شده است؛ بطوریکه دو روش عمل آوری (روش آب رسانی و روش عایقی) به طور کامل توضیح داده شده است. همچنین جدول‌های 9-7-1 (روش‌های مجاز عمل آوری) و 9-7-2 (حداقل مدت عمل آوری) نیز به این قسمت اضافه گردیده است.

فصل 9-8) اجرای بتن در شرایط غیرمتعارف:

       همانطور که گفته شد این فصل در ویرایش جدید برگرفته از فصل هفتم ویرایش قبلی (اختلاط بتن و بتن ریزی) می‌باشد. 

در این فصل ضمن تعریف شرایط غیر متعارف و شرایط هوای گرم، بندهایی در مورد شرایط بتن‌ریزی، انتقال و عمل‌آوری بتن در شرایط محیطی گرم اضافه شده است.

همچنین در این فصل روابطی برای تعیین دمای مخلوط بتن معمولی و بتن با مخلوط یخ، ارائه شده که در ویرایش قبلی اشاره‌ای بدان نشده بود.

در این فصل بحث بتن پمپ شونده (بتن پمپی) و بتن ریزی با قیف و لوله (ترمی) بسیار کامل‌تر از ویرایش قبلی بیان شده؛ بطوریکه محدودیت‌های جدید مانند حداکثر اندازه‌ی سنگدانه و ظرفیت پمپاژ بتن اضافه شده است.

الزام به کنترل دوام بتن با آزمایش‌های جذب آب بتن و یا نفوذ آب برای بتن‌های مسلح حاشیه‌ی خلیج فارس و دریای عمان و حذف درصد حباب هوای مورد نیاز در طرح اختلاط بتن برای شرایط محیطی سرد، از جمله تغییرات این فصل می‌باشد.

در پایان، بندی در مورد مشخصات بتن‌های مصرفی در شمع‌های بتنی درجاریز اضافه شده که موضوع جدیدی می‌باشد.

فصل 9-9) بتن‌های ویژه:

       فصل نهم، یک فصل جدید در مبحث نهم ویرایش جدید است. 

امروزه تحقیقات و آزمایش‌های زیادی در مورد بتن‌های ویژه صورت پذیرفته که نتایج آن در مقالات متعدد قابل ملاحظه است. با توجه به گسترش استفاده از این نوع بتن‌ها در سازه‌های بتن مسلح، لزوم توجه به مبانی طراحی و اجرای آن باعث شده تا در چاپ جدید، فصلی مجزا به این نوع بتن‌ها اختصاص یابد.

در این فصل به تعاریف، مشخصات، طرح اختلاط و اجرای انواع بتن‌های ویژه و خاص از جمله بتن الیافی، بتن پرمقاومت، بتن خودتراکم، بتن اصلاح شده با پلیمر، بتن سنگین و بتن سبک پرداخته می‌شود.

فصل 9-10) ارزیابی و کنترل کیفیت و بازرسی بتن و مصالح مصرفی:

       همان‌گونه که در قسمت‌های قبل نیز اشاره شد، فصل دهم از سه فصل 3، 4 و 6 ویرایش قدیم گرفته شده و تحت عنوان فوق در ویرایش جدید آورده شده است. 

در این فصل بندهایی راجع به شرایط پذیرش بتن (ضوابط مربوط به مصالح تشکیل دهنده، ضوابط مربوط به بتن ساخته شده و ضوابط مربوط به محل اجرای کار)، ضوابط و شرایط مجاز بودن عدم نمونه‌گیری از بتن‌های مصرفی، تحلیل آماری نتایج نمونه‌های آزمایشگاهی، تعریف دو نمونه برداری متوالی و ضوابط ارزیابی روش عمل آوردن و مراقبت بتن، اضافه شده است.

همچنین بندهای مربوط به تواتر نمونه برداری از بتن، ارزیابی مقاومت بتن ساخته شده و نحوه‌ی برخورد بتن‌های غیرقابل قبول از نظر مقاومت یا بتن کم دوام بصورت واضح‌تر و شفاف‌تر ارائه شده است.

اضافه شدن جدول مربوط به استاندارد تجهیزات در موضوع کنترل و بازرسی بتن و اجرای آن از جمله تغییرات مهم این فصل می‌باشد (جدول 9-10-26).

فصل 9-11) ضوابط فولاد گذاری:

       این فصل همان فصل هشتم تحت عنوان "آرماتوربندی" در ویرایش قدیم با کمی تغییرات می‌باشد. 

اجازه‌ی دستگاه نظارت برای باز و بسته کردن خم‌ها و خم کردن میلگردهایی که یک سر آن ها در بتن قرار دارد، حذف شده که در ویرایش قبلی این عملیات با اجازه‌ی دستگاه نظارت می‌توانست انجام شود. 

تغییر بعدی این فصل در بند 9-11-6 (نقشه‌ها و جزئیات لازم برای اجرای میلگردها) خلاصه می‌گردد. در این بند مواردی که بایستی در نقشه‌های اجرایی و کارگاهی آورده شود (مانند تعیین و درج قطر، تعداد و طول میلگردهای طولی)، به مهندس محاسب یادآوری می‌شود.

فصل 9-12) ضوابط قالب بندی در بتن، لوله‌ها و مجراهای مدفون و درزهای بتن :

       این فصل که در اصل همان فصل نهم ویرایش قدیم است، در ویرایش جدید تغییرات عمده‌ای نداشته است. 

یکی از تغییرات، اضافه شدن بند 9-12-1-2 (سیستم‌های سازه‌ای قالب‌های انواع اعضای سازه‌ای) می‌باشد.

همچنین در این فصل مباحث مصالح مصرفی در قالب‌ها، روش‌های طراحی قالب‌ها و تقسیم‌بندی بارهای وارد بر قالب‌های بتن به صورت دقیق‌تر و کامل‌تر نسبت به ویرایش قبلی ارائه شده‌اند.

در این فصل بندهایی در مورد اسناد و مدارک فنی قالب‌های بتنی، حداکثر تغییر شکل مجاز اعضای خمشی و محاسبه‌ی نیروی برکنش ناشی از باد بر قالب‌های افقی بتن اضافه شده که در ویرایش قبلی به آن‌ها اشاره نشده بود.

تغییر عدد حداقل بارهای زنده طراحی وارد به قالب‌ها در سطح افقی قالب از 2.5 kN/m²  به 2.4 kN/m² و تغییر عدد حداقل مجموع بارهای زنده و مرده طراحی قالب‌ها در سطح افقی قالب از 5 kN/m² به 4.8 kN/m² از جمله تغییرات مهم این فصل می‌باشد.

فصل 9-13) اصول تحلیل و طراحی:

       مهم ترین تغییرات مبحث نهم از دیدگاه مهندسین محاسب، تغییرات موجود در این فصل است. در ویرایش قدیم، اهداف طراحی تنها شامل دو مورد "ایمنی" و "بهره برداری مناسب" بوده در حالیکه در ویرایش جدید اهداف طراحی بسیار کامل‌تر عنوان شده است. اهداف طراحی در ویرایش جدید شامل "ایمنی"، "قابلیت خدمت رسانی"، "قابلیت استفاده‌ی مجدد"، "مقاومت در برابر خرابی پیش رونده" و "دوام" می‌باشد. همچنین در قسمت "اصول پایه‌ی طراحی" (قسمت "روش طراحی" در ویرایش قدیم)، سه روش :

• طراحی بر اساس عملکرد
• طراحی بر اساس دوام
• طراحی در حالت‌های حدی

ارائه شده که در ویرایش قبلی، فقط روش طراحی بر مبنای روش حالت‌های حدی بوده است.

در این فصل ضوابط مربوط به تحلیل خطی با بازپخش محدود، نسبت به ویرایش قبلی دچار تغییر شده و مقدار آن به ، کرنش آرماتورهای کششی در حالت نهایی کرنش بتن، وابسته شده است. 

یکی دیگر از تغییرات فصل اصول طراحی، تغییر در مقادیر مدول الاستیسیته و ضریب پواسون بتن است. البته برای ضریب پواسون، بتن به دو دسته "بتن معمولی" و "بتن با مقاومت بالا"، تقسیم شده است که ضریب پواسون برای هر یک از آنها به ترتیب برابر 0.15 و 0.2 ارائه شده است.

همچنین در قسمت "مشخصات مصالح" (بند 9-13-7-5)، رده "بتن پیش تنیده" نیز آورده شده که برابر رده C30 و بالاتر ذکر گردیده است.

یکی دیگر از تغییرات این فصل، اضافه شدن ضریب λ جهت اعمال شرایط استفاده از بتن سبک می‌باشد که به مقدار این ضریب در پنج حالت متفاوت، اشاره شده است. 

تفاوت دیگر ویرایش جدید مبحث نهم، تغییر در ترکیبات بارگذاری در حالت حدی نهایی است (بند 9-13-10-2). ترکیبات بارگذاری در ویرایش جدید مبحث نهم را در همین فصل و در جدول 9-13-2 می‌توانید مطالعه نمایید.

همانطوریکه در جدول فوق ملاحظه می‌نمایید، تغییر عمده ترکیبات بارگذاری در ضریب بار زلزله و فشار مایعات است. ضرایب زلزله و فشار مایعات از مقدار 1.2 و 1.5 در ویرایش قدیم، به مقدار 0.7×1.2 و 0.84×1.5 در ویرایش جدید تبدیل شده است. همچنین بر اساس تغییرات بوجود آمده در مبحث ششم مقررات ملی ساختمان، بارهای سیل (Fa) و وزن یخ (Di)، باران (R)، برف (S) و بار باد وارد بر یخ (Wi) نیز به ترکیبات بارگذاری اضافه شده است. 

فصل 9-14) خمش و بارهای محوری:

       در این فصل تغییرات محسوسی رخ نداده است. تفاوت عمده در این فصل نسبت به ویرایش قدیم، تغییراتی در بند 9-14-3 (فرضیات طراحی مقطع) می‌باشد. در این بخش فرضیات طراحی در تیرهای عمیق، کمی با ویرایش قدیم تفاوت پیدا کرده است؛ بدین ترتیب که نسبت ارتفاع مقطع به دهانه آزاد در تیرهای عمیق از 1/4 در ویرایش قبلی به  1/2 در ویرایش جدید تغییر یافته است. همچنین در بند 9-14-3-2، حداکثر تغییر شکل نسبی بتن در دورترین تار فشاری () برای تمامی رده‌های بتن تا رده‌ی بتن C120، در جدول 9-14-1 آورده شده است. در صورتیکه در ویرایش قدیم در همین بند، مقدار پارامتر مذکور فقط برای رده‌های بتن C12 تا C50 ارائه شده بود.

با تغییر یافتن مقدار رابطه حداکثر مقدار آرماتور کششی در مقطع بصورت     ارائه شده است.

با توجه به تعریف پارامترهای f_cd و f_yd که به ترتیب برابر  و  می‌باشند، رابطه‌ی نسبت حجمی آرماتور دورپیچ به حجم کل هسته () تغییر پیدا کرده است.()

فصل 9-15) برش و پیچش:

       در این فصل تغییرات نسبتاً زیادی صورت گرفته است.

در بندهای 9-15-6-3-1 (حداقل آرماتور برشی) رابطه‌ مقدار حداقل آرماتور برشی نسبت به ویرایش قدیم، تغییر یافته؛ بطوریکه در رابطه مورد نظر، به جای عدد 35/0، مقدار   جایگزین شده است. به همین ترتیب در بند 9-15-6-3-4 (حداقل سطح مقطع خاموت برشی و پیچشی بسته) تغییر فوق صورت پذیرفته است.

یکی دیگر از تغییرات موجود در این فصل، تغییر رابطه‌ی محاسبه‌ی مقدار لنگر پیچشی ترک خوردگی (T_cr) (بند 9-15-7-1) می‌باشد. در این رابطه عدد 2 حذف شده و عبارت 1.9 (که  ضریبی است مربوط به بتن سبک) جایگزین گردیده است.

حذف ترم  از رابطه  از رابطه T_s (مقاومت پیچشی خاموت بسته) و cot² از رابطه A_l (فولاد طولی لازم برای تامین مقاومت پیچشی) و بکارگیری V_u - V_p به جای V_u در روابط مربوط به حداکثر تنش در مقاطع قوطی‌شکل و مقاطع توپر تحت پیچش و برش در مقاطع بتن پیش‌تنیده، از جمله تغییرات مهم این فصل می‌باشد.

تغییر بعدی که در این فصل ایجاد شده، به قطر حداقل آرماتورهای عرضی مربوط است. در بند 9-15-12-3 در ویرایش جدید، کمترین قطر خاموت، 8 میلیمتر معرفی شده است. این در حالی است که در ویرایش قدیم این مقدار برابر 6 میلیمتر بوده است.

از دیگر تغییرات موجود در این فصل، اضافه شدن پارامتر λ (ضریب بتن سبک) به روابط 9-15-23-1 و 9-15-23-2 است که این ضریب (λ) بایستی مطابق بند 9-13-7-8 تعیین شود.

تفاوت بعدی در این فصل، تغییر در بند 9-15-14-1 (قسمت الف) می‌باشد. به عبارتی تیرهای عمیق شامل تیرهایی هستند که نسبت طول دهانه‌ی آزاد به ارتفاع مقطع آنها (Ln/h) کمتر از 2 باشد. در صورتیکه این نسبت در ویرایش قدیم برابر 4 بوده است. همچنین "نیروی برشی مقاوم مقطع" (V_r) موضوع بند 9-15-14-2-6 طبق تعریف تیرهای عمیق در بند 9-15-14-1 (قسمت الف)، فقط برای حالت2>L_n/h بیان شده، در صورتیکه در ویرایش قدیم مقدار  (V_r) برای حالت L_n بین 2 و 4 نیز تعیین شده بود که هم اکنون این قسمت در ویرایش جدید حذف شده است.

فصل 9-16) اثر لاغری و کمانش:  

       در این فصل به جز در دو مورد تغییراتی اعمال نشده و همان مطالب فصل سیزدهم ویرایش قبلی تکرار شده است.

اولین تفاوت، مربوط به تغییر رابطه لنگر تشدیدیافته در طبقات مهارشده از  در ویرایش قبلی به   در ویرایش جدید می‌باشد. تغییر دوم این فصل بکارگیری ضریب  به جای  در روابط  و  می‌باشد.

فصل 9-17) تغییر شکل و ترک خوردگی:

       مطالب این فصل با کمی تغییرات منطبق بر مطالب فصل چهاردهم ویرایش قبلی می‌باشد.

تغییر رابطه مدول گسیختگی بتن از  به  از جمله تغییرات این فصل محسوب می‌شود.

بند 9-17-3-1-5 شرایط و ضوابط آرماتورهای گونه در مقاطع بتنی را تشریح می‌کند که در ویرایش جدید به طور کلی این ضوابط تغییر یافته است. 

همچنین در بند 9-17-3-2 (محاسبه عرض ترک) نیز تغییراتی در رابطه 9-17-7 صورت گرفته است. به عبارتی در رابطه عدد ^6-10× 13به ^6-10× 11 تغییر پیدا کرده است.

فصل 9-18) طراحی دال‌ها:

       مطالب این فصل با کمی تغییرات منطبق بر فصل پانردهم ویرایش قبلی می‌باشد.

یکی از تغییرات مربوط به نسبت سطح مقطع میلگردهای حرارتی به سطح مقطع بتن در دال‌ها با ضخامت کمتر از 1000 میلیمتر می‌باشد. در ویرایش جدید، این نسبت بصورت یک رابطه بیان شده در حالی که در ویرایش قدیم برای میلگردهای مختلف سه مقدار عددی متفاوت ارائه شده بود. ()

همچنین بند مربوط به قطع و خم آرماتورها در دال‌های بدون تیر با کمی تغییرات نسبت به ویرایش قبلی بیان شده است.

فصل 9-19) طراحی دیوارها:

       مطالب این فصل دقیقاً منطبق بر مطالب فصل شانزدهم ویرایش قبلی می‌باشد.

فصل 9-20) طراحی شالوده‌ها:

       مطالب این فصل با کمی تغییرات منطبق بر فصل هفدهم ویرایش قبلی می‌باشد. تغییر نام فصل از طراحی پی در ویرایش قدیم به طراحی شالوده در ویرایش جدید (پی به خاک زیر شالوده اطلاق می‌شود) از جمله تغییرات این فصل می‌باشد.

تفاوت دیگر آن است که در طراحی شالوده در مواردی که باد یا زلزله یکی از عوامل ترکیب بار باشد، مطابق ویرایش جدید باید تنش مجاز خاک یا شمع را بر اساس ملاحظات مبحث 7 و 6 در نظر گرفت در حالیکه در ویرایش قبلی، تنش مجاز خاک یا شمع با 33% افزایش در نظر گرفته می‌شد. 

همچنین حداقل آرماتورهای حرارت و جمع‌شدگی در شالوده‌هایی که ضخامت آن‌ها کمتر یا مساوی 1000 میلیمتر باشند، برابر () می‌باشد. این نسبت در ویرایش قبلی برای رده‌های مختلف فولاد مصرفی، سه مقدار عددی متفاوت بوده است. 

فصل 9-21) مهار و وصله آرماتور:

       در این فصل تغییرات خاصی نسبت به فصل هجدهم ویرایش قبلی اعمال نشده است. 

در اکثر روابط این فصل به جای استفاده از پارامترهای f_c و f_y (مطابق ویرایش قبلی) از پارامترهای f_cd و f_yd (مطابق ویرایش جدید) استفاده شده است، لذا ضرایب ثابت این روابط دستخوش تغییرات شده‌اند. 

f_yd به معنای مقاومت محاسباتی فولاد بوده که برابر است با

f_cd نیز به معنای مقاومت محاسباتی بتن بوده که برابر است با

در این فصل بندی راجع به طول وصله دورپیچ‌ها اضافه شده که در ویرایش قبلی بدان اشاره‌ای نشده بود.

فصل 9-22) ضوابط ویژه در برابر آتش سوزی:

       در این فصل نیز به مانند فصول گذشته، تغییراتی نسبت به فصل نوزدهم ویرایش قبلی رخ داده است. در مورد مدت زمان مقاومت در برابر حریق عدد 240 دقیقه برای ساختمان‌های ویژه اضافه شده است. بند 9-22-3 (اثر تغییرات درجه حرارت بر مقاومت مصالح مصرفی) نسبت به ویرایش قدیم کامل‌تر شده است. در ویرایش قدیم نسبت مقاومت فشاری بتن و فولاد به مقاومت فشاری مبنا (دمای 20 درجه سلسیوس)، بر اساس درجه حرارت‌های مختلف، ارائه شده بود. این در حالی است که در ویرایش جدید در همین بند، علاوه بر موارد فوق، رابطه آن نیز بیان شده است. مقادیر    در ویرایش قبلی فقط برای فولاد نرمه بیان شده بود در حالیکه در ویرایش جدید، علاوه بر فولاد نرمه برای فولاد سخت نیز مقادیری ارائه شده است.

همچنین در بند 9-22-4-1، درصد فولاد ستونها (غیر از محل وصله‌ها) در ستونهای ساختمان‌های با مدت زمان مقاومت در برابر حریق 90 دقیقه یا بیشتر، از 2% در ویرایش قبلی به 2.5% در ویرایش جدید محدود شده است.

فصل 9-23) ضوابط ویژه برای طراحی در برابر زلزله:

       فصل 23 که یکی از مهمترین فصول مبحث نهم می‌باشد نیز در ویرایش جدید دستخوش تغییراتی شده است. در بندهای 9-23-3-1-2-2 و 9-23-3-1-2-3 ضوابط مقاومت خمشی مثبت و منفی در تکیه‌گاه‌های عضو خمشی و در هر مقطعی در طول عضو در ساختمان‌های با شکل‌پذیری متوسط تغییر یافته است.

همچنین مطابق بند 9-23-3-1-2-4 تعریف ناحیه بحرانی برای ساختمان‌های با شکل‌پذیری متوسط دچار تغییراتی شده است.

در بند 9-23-3-1-2-5 در ویرایش جدید، قطر حداقل خاموت برای ساختمان‌های با شکل‌پذیری متوسط از 6 میلیمتر به 8 میلیمتر تغییر پیدا کرده است. 

در بند 9-23-3-2-2-1 در ویرایش جدید، ضوابط نسبت آرماتور طولی در ستون‌ها برای ساختمان‌های با شکل‌پذیری متوسط تغییر یافته است. حداکثر آرماتور طولی ستونها در ساختمان‌های با شکل‌پذیری متوسط به 4.5% محدود شده که این عدد در ویرایش قبلی 6% بوده است و در صورتیکه از آرماتورهای طولی از نوع فولاد S400 استفاده شود، نسبت آرماتورها در خارج از محل وصله به 3% محدود می‌شود در حالیکه این عدد در ویرایش قبلی به 4.5% محدود شده بود.

در بند 9-23-3-2-2-4، فاصله حداکثر آرماتورهای عرضی در ناحیه بحرانی ستونها برای ساختمان‌های با شکل‌پذیری متوسط از 250 میلیمتر به 300 میلیمتر افزایش یافته است.

محدودیت جدیدی درباره فاصله میلگردهای عرضی در ستون‌های سازه با شکل پذیری زیاد به این ویرایش اضافه شده است. طبق بند 9-23-4-2-3-4 فاصله اولین خاموت از بر اتصال ستون به تیر نباید بیشتر از نصف فاصله خاموت ها در نظر گرفته شود.

همچنین عدد مربوط به حداکثر نسبت طول دهانه آزاد به ارتفاع مقطع در تیرهای همبند در دیوارهای همبسته (به منظور آرماتورگذاری) از 3 در ویرایش قبلی به 2 در ویرایش جدید تغییر کرده است.

همانند فصل‌های قبلی، بدلیل بازنویسی بعضی از روابط این فصل بر حسب  و  ، مقادیر ثابت این روابط تغییر یافته است.

فصل 9-24) طرح و محاسبه قطعات پیش تنیده:

       این فصل یک فصل کاملاً جدید محسوب شده که در ویرایش جدید، به مبحث نهم اضافه شده است. قابل ذکر است که اضافه شدن این فصل با توجه به گسترش استفاده از سقف‌های پیش تنیده در کشور، اقدامی بجا و شایسته بود.

در این فصل ضمن تعریف اولیه، به روش‌های پیش تنیدگی بتن اشاره شده و سپس به طراحی این نوع بتن‌ها پرداخته می‌شود. در ادامه به معرفی فولاد پیش تنیدگی، طراحی به روش حالت حدی نهایی مقاومت، حالت حدی بهره برداری، کنترل پایداری قطعات پیش تنیده، طراحی برشی، پیچشی و جزئیات اجرایی آن پرداخته می‌شود.

نتیجه گیری :

       بدلیل پیشرفت در علوم مهندسی و افزایش دانش بشری، آیین‌نامه‌ها در طول زمان دستخوش تغییراتی می‌شوند. این تغییرات همواره از نوع مثبت است. بدین معنی که همیشه در نسخه‌های بروز شده، ابهامات موجود در ویرایش‌های قبلی رفع شده و روابط و ضوابط موجود، در راستای هرچه بهتر شدن نتایج طراحی و اجرا تغییر می‌کنند. از این رو مبحث نهم مقررات ملی ساختمان مربوط به طرح و اجرای ساختمان‌های بتن آرمه نیز از این تغییرات مستثنی نبوده است. در پی ایجاد روشهای نوین طراحی در جهان، مبحث نهم مقررات ملی ساختمان در ویرایش 92 خود نیز با عنوان کردن روش‌های طراحی چون "طراحی بر اساس عملکرد و دوام"  مهندسین محاسب و طراحان ساختمان را از این روش‌های طراحی آگاه می‌سازد تا زمینه لازم جهت ارائه این روش‌ها در ویرایش‌های آتی ایجاد کرده باشد. همچنین این ویرایش با سخت کردن الزامات لرزه‌ای از جمله کاهش درصد آرماتور طولی در ستونها و یا افزایش حداقل قطر خاموت از 6 به 8 سعی در هرچه ایمن تر کردن ساختمان‌های بتن آرمه، در کشور دارد. نسخه 92 مبحث نهم مقررات ملی ساختمان در بخش اجرای ساختمان‌های بتنی نیز تغییرات بسیاری را در جهت بهبود اجرای سازه‌های بتنی در کشور  اعمال کرده است و با توجه به نیاز کشور به تکنولوژی‌های جدید، انواع بتن‌های ویژه را معرفی نموده است. همچنین با عنوان کردن ضوابط و روابط بتن‌های پیش تنیده ابهامات و بلاتکلیفی مهندسان محاسب و مجری را در طراحی و اجرای سقف‌های پیش تنیده رفع نموده است تا طراحان و مجریان این نوع سقف‌ها از یک الگوی واحد در کشور پیروی نمایند.

در پایان یادآور می‌شویم که با توجه به موارد فوق، نیاز به بررسی تغییرات ویرایش جدید نسبت به ویرایش قبلی در بین مهندسین احساس شد. لذا نگارندگان در این مقاله به این مهم پرداختند. ولی کار بررسی روابط موجود در این ویرایش، علی الخصوص روابط جدید، به نگارش این مقاله ختم نمی‌گردد. از این رو بایستی در دانشگاه‌ها، انجمن‌ها و نشست‌های گوناگون مهندسین عمران و ساختمان، به بحث و گفتگو و بررسی تک تک بندهای مبحث فوق بصورت جدی پرداخته شود تا هیچ نکته ابهامی در ذهن هیچ مهندس محاسب و مجری باقی نماند. لذا هدف از نگارش مقاله‌‌ای که از نظرتان گذشت، ایجاد مقدمه‌ای جهت تشکیل چنین نشست‌هایی می‌باشد.

نویسندگان: اتیلا امینی و سید رسول نبویان